Doğadaki ham madde kaynaklarını daha etkili ve verimli kullanma amacıyla geliştirilen tüm tekniklere bugün teknoloji diyoruz. Günümüzde kullanılan teknoloji sayesinde insan sosyokültürel olarak da bir değişim süreci içerisindedir. Bu değişim ile birlikte birçok yeni ihtiyaç ve gereksinim ortaya çıkmıştır. Bu yeni gereksinimlerden biri de, hayatımızın birçok alanına dokunan en önemli kaynaklardan olan kâğıt olmuştur.

Kâğıt Sektörü Nedir ve Kapsamı

Kâğıt sektörü veya kâğıt endüstrisi, temel olarak ahşabı hammadde olarak kullanan ve kâğıt hamuru, kâğıt, mukavva ve diğer selüloza dayalı ürünler üreten büyük bir endüstridir.

Kapsamı oldukça geniştir; kâğıt, üzerine yazı yazılması veya baskı amacıyla kullanıldığı geleneksel alanların yanı sıra, endüstriyel ve inşaat sektöründeki aşamalarda, pek çok alanda temizlik ve paketleme malzemesi olarak, hatta özellikle bazı Asya kültürlerinde gıda katkı maddesi olarak dahi kullanılan hayati bir üründür. Bu geniş kullanım yelpazesi, sektörün ekonomik önemini katlamaktadır.

Türkiye Kâğıt Sanayinde Dış Ticaret Dengesi

Türkiye, kâğıt ve kâğıt ürünleri ticaretinde dinamik bir piyasaya sahiptir. İthalat rakamları ihracat rakamlarının üzerinde seyretse de, ihracatın istikrarlı artışı sektörün küresel pazardaki rekabet gücünün arttığını göstermektedir.

İhracat Gelişimi

Kâğıt sanayinin ihracatı, 2010 yılında 1,22 milyar dolar iken 2017 yılında 1,98 milyar dolara yükselmiştir. Bu önemli artış sayesinde kâğıt sanayi ihracatının Türkiye’nin toplam ihracatı içindeki payı yüzde 1,07’den yüzde 1,26’ya çıkmıştır. İhracatın 2018 yılında 2,0 milyar doları aşacağı öngörülmekteydi. Nitekim yılın ilk 7 aylık ihracatının toplam ihracat içindeki payı yüzde 1,32’ye yükselmiştir.

İthalat Eğilimleri

2010 yılında 2,82 milyar dolar olan kâğıt ithalatı ise 2017 yılında 2,91 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Kâğıt ithalatının toplam ithalat içindeki payı ise 2010 yılında yüzde 1,52 iken 2017 yılında yüzde 1,25’e inmiştir. Bu düşüş, yerli üretimin belirli alanlarda güçlendiğini işaret etmektedir. Ancak 2018 yılında ithalat bir miktar hızlanmış ve 3,0 milyar doları aşması beklenmiştir. Hammadde ve spesifik ürünlerdeki yurt dışı bağımlılık, ithalat rakamlarının yüksek kalmasının temel nedenidir.

Kâğıt Sanayinde İhracat Alt Sektör Dağılımı

Kâğıt sanayinde en yüksek ihracat, yüksek katma değerli ve tüketim odaklı ürün gruplarında gerçekleşmektedir. İhracatın alt sektörler itibarıyla dağılımı (2017 verilerine göre):

• Temizlik ve Tuvalet Kâğıtları ile Bebek Bezleri Grubu: 870 milyon dolar ile en yüksek ihracat bu grupta yapılmıştır. Bu durum, Türkiye’nin hijyen ürünleri üretimindeki gücünü gösterir.
• Kâğıt ve Karton Ürün Grubu: 486 milyon dolar ile en yüksek ikinci ihracat bu gruptan sağlanmıştır.
• Kâğıt ve Kartondan Ambalaj Ürünleri Grubu: Bu alt ürün grubunun ihracatı 471 milyon dolar olmuştur. Ambalaj sektöründeki küresel talep artışı, bu grubun büyüme potansiyelini desteklemektedir.

Kâğıt kırtasiye ürünleri ile diğer kâğıt ve karton ürünleri ihracatı ise bu üç ana gruba göre daha sınırlı kalmaktadır.

Ar-Ge ve Teknolojik Faaliyetler

Kâğıt sanayinde teknolojik faaliyetler, araştırma geliştirme (Ar-Ge) çalışmaları ve tasarım kapasitesi, markalaşma ve rekabetin en önemli unsurları haline gelmiştir. Şirketlerin Ar-Ge faaliyetleri için Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) verileri incelenmektedir. Ancak, verilerin en son 2016 yılına ait olması, güncel durumu analiz etmeyi zorlaştırmaktadır.

Ar-Ge İstihdamı ve Sınırlı Katkı

Kâğıt sanayinde Ar-Ge faaliyetleri için istihdam edilenlerin sayısı 2016 yılı itibarıyla 179 kişidir. Ar-Ge istihdamı 2008 yılından sonra artış göstermiş olsa da hâlâ oldukça sınırlıdır; esas artış ise 2016 yılında gerçekleşmiştir.

Kâğıt ve kâğıt ürünleri sanayinde Ar-Ge istihdamının toplam imalat sanayi Ar-Ge istihdamı içindeki payı oldukça düşüktür. 2016 yılı itibarıyla bu pay yüzde 0,44 olarak kaydedilmiştir. Bu düşük oran, sektörün teknolojik yatırımlar ve nitelikli Ar-Ge personeli istihdamı konusunda geliştirilmesi gereken önemli bir alan olduğunu göstermektedir. Sektörün uzun vadeli rekabet gücü için teknolojiye ve yenilikçiliğe ayrılan payın artırılması kritik öneme sahiptir.

Sektörün Rekabet Gücü ve Pazarları

Yerli ve uluslararası üreticilerin faaliyet gösterdiği sektör, üretim teknolojisinde ve hammadde girdisinde yurt dışına bağımlı olmakla birlikte kaliteli ve yenilikçi ürünleri ile rekabet gücü sağlamaktadır. Sektör, özellikle yakın ve komşu pazarlara ihracatını artırmaktadır.

Türkiye’nin kâğıt sanayinde ihracat pazarları oldukça çeşitlilik göstermektedir. En önemli pazarlar:

1. Yakın ve komşu ülkeler
2. AB ülkeleri
3. Ortadoğu ile Kuzey ve Orta Asya ülkeleri

2017 yılı itibarıyla ilk 15 ihracat pazarındaki önemli ülkeler Irak, İngiltere, İsrail, İran ve Yunanistan’dır. Bu dönemde Irak ve İran’ın payı düşerken, İngiltere, İsrail ve Yunanistan’ın payı artmıştır. Bu değişim, pazar dinamiklerinin sürekli olarak çeşitlendiğini ve AB ile yakın ilişkilerin önemini vurgulamaktadır.

Tüketim Eğilimleri ve Gelişme Potansiyeli

Kişi başı kâğıt tüketimi, ülkeler için hem bir gelişmişlik göstergesi hem de sektörün büyüme potansiyelinin göstergesidir.

Türkiye’de 2013 yılında kişi başı kâğıt tüketimi 73,8 kg iken, 2017 yılında 78,1 kg olmuştur. Bu tüketim miktarı gelişmiş ülkelerin gerisinde kalsa da, sektörün Türkiye pazarında hâlen önemli bir büyüme potansiyeline sahip olduğunun işaretidir.

Türkiye’de kâğıt tüketiminde kademeli ve istikrarlı bir artış devam etmektedir. 2010 yılında 5,06 milyon ton olan kâğıt tüketimi, yüzde 25,0 artarak 2017 yılında 6,33 milyon tona ulaşmıştır. Tüketim artışı her yıl ortalama yüzde 3,5 seviyesinde gerçekleşmektedir. Özellikle 2015 yılındaki yavaşlama ardından 2016 ve 2017 yıllarında tüketim daha hızlı artmıştır.

Elde edilen veriler, Türkiye kâğıt sanayinin hem ihracat hem de yurt içi tüketim açısından istikrarlı bir büyüme trendinde olduğunu göstermektedir. Sektör, hammadde bağımlılığına rağmen yenilikçi ürünleri, artan ambalaj ve hijyen kâğıdı üretimi sayesinde küresel pazardaki etkinliğini sürdürmektedir.

Kişi başı tüketimin artırılması, yerli Ar-Ge yatırımlarının yükseltilmesi ve özellikle kâğıt geri dönüşümü gibi sürdürülebilirlik uygulamalarına ağırlık verilmesi, sektörün gelecekteki büyüme hızını ve rekabet gücünü belirleyecek temel faktörler olacaktır.